Η διεργασία της αυτό-οργάνωσης είναι μια πολύπλοκη και δυναμική διαδικασία που αντικατοπτρίζει την πολυπλοκότητα της ίδιας της ζωής.
Παρακάτω θα εξερευνήσουμε τον κόσμο της αυτοοργάνωσης και των ελκυστών, ιδιαίτερα στο πλαίσιο των συστημάτων περμακουλτούρας.
Αυτοοργάνωση στα συστήματα περμακουλτούρας
Φανταστείτε ένα βρώσιμο δάσος, γεμάτο ζωή και ποικιλομορφία. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα οικοσυστήματος όπου η αυτοοργάνωση παίζει ζωτικό ρόλο στη διατήρηση και την προώθηση της βιοποικιλότητας. Σε ένα βρώσιμο δάσος, θα συναντήσετε μια ποικιλία ζώων, φυτών, εντόμων και μικροοργανισμών που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους. Αυτή η αλληλεπίδραση είναι αυτό που ονομάζουμε αυτοοργάνωση. Είναι σαν ένας χορογραφημένος χορός όπου δεν οδηγείται ιεραρχικά από καμία οντότητα, αλλά όλα κινούνται αρμονικά. Τα μέρη του συστήματος ρυθμίζονται και προσαρμόζονται μεταξύ τους, δημιουργώντας μοτίβα χωρίς την ανάγκη ενός κεντρικού συστήματος ελέγχου. Σκεφτείτε το ως τον τρόπο της φύσης να διατηρεί συστήματα σε ισορροπία χωρίς να τα μικροδιαχειρίζεται.
Ελκυστές και απωθητές στην περμακουλτούρα
Στο σύστημα του βρώσιμου δάσους μας, οι ελκυστές θα μπορούσαν να είναι φυτά συγκαλλιέργειας, υδάτινα χαρακτηριστικά, σωροί κομποστοποίησης και διάφορες πηγές τροφής, όπως οπωροφόρα δέντρα ή λαχανικά. Αυτοί οι ελκυστές προσελκύουν ωφέλιμους οργανισμούς(πχ. ζώα, φυτά, μύκητες) για να εγκατασταθούν και να συμβάλουν στη συνολική υγεία του οικοσυστήματος. Από την άλλη πλευρά, έχουμε τους “απωθητές” – ουσίες ή μηχανισμοί που αποτρέπουν τους οργανισμούς να πλησιάσουν ή να εγκατασταθούν σε ορισμένες περιοχές, όπως εντομοαπωθητικά φυτά, φερομόνες στα έντομα, φυσικοί θηρευτές και φυσικά εμπόδια. Αυτοί οι απωθητές βοηθούν στη διατήρηση της ισορροπίας εντός του συστήματος.
Ο χορός της αλληλεπίδρασης
Μέσω της αυτοοργάνωσης οι οργανισμοί αλληλοεπιδρούν με αυτούς τους ελκυστές και τους απωθητές, προσαρμόζονται στο περιβάλλον τους και μεταξύ τους. Αυτή η αλληλεπίδραση δημιουργεί μια ισορροπημένη βιοκοινότητα. Για παράδειγμα, τα ωφέλιμα έντομα μπορεί να προσελκύονται από ανθοφόρα φυτά (ελκυστής), αποφεύγοντας παράλληλα περιοχές που έχουν εφαρμοστεί φυσικά εντομοαπωθητικά (απωθητής). Αυτή η δυναμική αλληλεπίδραση προάγει τη βιοποικιλότητα καθώς οι οργανισμοί εξελίσσονται και προσαρμόζονται στις διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες μέσα στο σύστημά μας.
Βιοποικιλότητα και Αυτοοργάνωση
Συνολικά, τα οικοσυστήματα, όπως τα βρώσιμα δάση, προωθούν τη βιοποικιλότητα που δεν είναι μόνο όμορφη, αλλά και απαραίτητη για τη διατήρηση των διεργασιών υποστήριξης της ζωής, όπως τη διεργασία της αυτοοργάνωσης εντός των οικοσυστημάτων. Αντίθετα, τα συμβατικά συστήματα μονοκαλλιέργειας και τα αστικά συστήματα όπως και οι πόλεις επηρεάζουν αρνητικά τη βιοποικιλότητα μειώνοντας τη διαθεσιμότητα φυσικού χώρου και των πόρων για τους οργανισμούς. Αστικοί και γεωργικοί παράγοντες, όπως η ρύπανση, η χρήση φυτοφαρμάκων και η καταστροφή των οικοτόπων, που προέρχονται από τα κεντρικά συστήματα ελέγχου της ανθρωπότητας αυξάνουν την εντροπία των συστημάτων, εμποδίζουν τη διεργασία της αυτοοργάνωσης να επιτευχθεί και μειώνουν την ανθεκτικότητά τους όπως και την ικανότητά τους να υποστηρίζουν μια ποικιλία από ζωντανούς οργανισμούς.
Συμπέρασμα
Αυτός ο πολύπλοκος “χορός της αυτοοργάνωσης” με τους ελκυστές και τους απωθητές είναι μια αυθόρμητη διεργασία που διατηρεί τον φυσικό μας κόσμο ακμαίο και ποικιλόμορφο. Μέσα από την προσέγγιση της περμακουλτούρας μπορούμε να πάρουμε πολύτιμα μαθήματα για τη δημιουργία πιο ανθεκτικών και υποστηρικτικών συστημάτων στους αστικούς και αγροτικούς μας χώρους.
Ορισμοί/Επεξηγήσεις
Αυτο-οργάνωση: Μια διεργασία όπου κάποια μορφή συνολικής τάξης προκύπτει από τις τοπικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ τμημάτων ενός αρχικά διαταραγμένου συστήματος (Ashby, W. R., 1962).
Ελκυστής: Μια περιορισμένη περιοχή του χώρου φάσης (δηλαδή ένα σημείο ή ένα σύνολο σημείων) προς την οποία συγκλίνει η τροχιά του συστήματος, τείνοντας σε μια σταθερή κατάσταση ή περιοδική κίνηση (Bertalanffy Center for the Study of Systems Science, 2020).
Απωθητής: Οποιοδήποτε ενεργό όριο συμπεριφοράς όπου ένα σύστημα τείνει να οπισθοδρομεί από μια πιο ισορροπημένη δυναμική κατάσταση (Bertalanffy Center for the Study of Systems Science, 2020).
Βιοποικιλότητα: Σύνολο γονιδίων, ειδών και οικοσυστημάτων μιας περιοχής (Tor–Björn Larsson, 2001).
Εντροπία: Η ποσότητα της αταξίας σε ένα σύστημα, η οποία σύμφωνα με τον 2ο νόμο της θερμοδυναμικής αυξάνεται, εκτός εάν το σύστημα είναι ανοιχτό να λάβει αρνητική εντροπία (negentropy), που είναι πληροφορία (J.Z. YOUNG, 1978).
Βιοκοινότητα: Μια ομάδα οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων φυτών, ζώων και μικροβίων, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το φυσικό τους περιβάλλον σε μια συγκεκριμένη περιοχή (Aoki, Ichiro, 2012).
Βρώσιμο δάσος: Είναι ένα σύστημα σχεδιασμένο να μιμείται τα φυσικά δάση. Τα βρώσιμα δάση ενσωματώνουν διεργασίες και σχέσεις που οι σχεδιαστές κατανοούν ότι είναι πολύτιμες στα φυσικά οικοσυστήματα (Graham Bell’s, 2010).
Βιβλιογραφικές αναφορές:
Ashby, W. R. (1962). “Principles of the self-organizing system”, pp. 255–278 in Principles of Self-Organization. Heinz von Foerster and George W. Zopf, Jr. (eds.) U.S. Office of Naval Research.
Bertalanffy Center for the Study of Systems Science (2020). ATTRACTOR. In Charles François (Ed.), International Encyclopedia of Systems and Cybernetics (2). Retrieved from http://www.systemspedia.bcsss.org/?title=ATTRACTOR.
Bertalanffy Center for the Study of Systems Science (2020). REPELLOR. In Charles François (Ed.), International Encyclopedia of Systems and Cybernetics (2). Retrieved from http://www.systemspedia.bcsss.org/?title= REPELLOR.
Tor-Björn Larsson (2001). Biodiversity evaluation tools for European forests. Wiley-Blackwell. p. 178. ISBN 978-87-16-16434-6. Retrieved 28 June 2011.
John Zachary Young (1978). Programs of the Brain 1975–1977. Oxford University Press. p. 292.
Aoki, I. (2012). Ecological Communities. Entropy Principle for the Development of Complex Biotic Systems, 63–71. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-391493-4.00006-8
Graham Bell’s (2010). Graham Bell’s Forest Garden.
Utopia project 