Ο κόσμος της Αυτο-οργάνωσης και των Ελκυστών στα συστήματα περμακουλτούρας

Η διεργασία της αυτό-οργάνωσης είναι μια πολύπλοκη και δυναμική διαδικασία που αντικατοπτρίζει την πολυπλοκότητα της ίδιας της ζωής.

Παρακάτω θα εξερευνήσουμε τον κόσμο της αυτοοργάνωσης και των ελκυστών, ιδιαίτερα στο πλαίσιο των συστημάτων περμακουλτούρας.

Αυτοοργάνωση στα συστήματα περμακουλτούρας
Φανταστείτε ένα βρώσιμο δάσος, γεμάτο ζωή και ποικιλομορφία. Αυτό είναι ένα καλό παράδειγμα ανθρωπογενούς αγροοικοσυστήματος που αξιοποιεί αρχές αυτοοργάνωσης οι οποίες παρατηρούνται στα φυσικά οικοσυστήματα και παίζουν ζωτικό ρόλο στη διατήρηση και την προώθηση της βιοποικιλότητας. Σε ένα βρώσιμο δάσος, θα συναντήσετε μια ποικιλία ζώων, φυτών, εντόμων και μικροοργανισμών που αλληλοεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον τους. Για παράδειγμα, αν βάλουμε κότες σε ένα food forest, η βόσκηση, η αναζήτηση τροφής και η επιστροφή θρεπτικών στοιχείων στο έδαφος μπορούν να μεταβάλουν τη δυναμική του συστήματος. Οι κότες αλληλεπιδρούν με τα φυτά, τα έντομα, τους μικροοργανισμούς και το έδαφος, επηρεάζοντας με τη σειρά τους τις συνθήκες για τους υπόλοιπους οργανισμούς. Μέσα από αυτές τις αλληλεπιδράσεις και τις αναδράσεις μπορούν να αναδυθούν νέα μοτίβα οργάνωσης, χωρίς να χρειάζεται μικροδιαχείρηση ή ένας κεντρικός μηχανισμός να καθορίζει κάθε επιμέρους σχέση. Αυτή η ανάδυση συνολικής οργάνωσης μέσα από τοπικές αλληλεπιδράσεις αποτελεί βασικό χαρακτηριστικό της αυτοοργάνωσης. Είναι σαν ένας χορογραφημένος χορός όπου δεν οδηγείται ιεραρχικά από καμία οντότητα, και μπορεί να δημιουργηθούν αρμονικά μοτίβα οργάνωσης.

Ελκυστές και απωθητές στην περμακουλτούρα
Στο βρώσιμο δάσος, οι ελκυστές δεν είναι συγκεκριμένα στοιχεία όπως ένα φυτό ή μια λίμνη, αλλά οι σταθερές καταστάσεις στις οποίες τείνει να φτάσει το οικοσύστημα. Στοιχεία όπως το νερό, το κομπόστ, οι πολυκαλλιέργειες και τα καταφύγια για οργανισμούς βοηθούν το σύστημα να κινηθεί προς μια πιο υγιή και ισορροπημένη κατάσταση.Οι φυσικοί θηρευτές, οι αμοιβαίες σχέσεις και άλλες αλληλεπιδράσεις μεταξύ των οργανισμών συμβάλλουν στη ρύθμιση των πληθυσμών και στη διαμόρφωση της δυναμικής του οικοσυστήματος. Τα σημεία μετάβασης ανάμεσα σε διαφορετικές καταστάσεις του οικοσυστήματος μπορούν να θεωρηθούν ασταθή σημεία ή απωθητές (repellers).
Οι κότες, για παράδειγμα, μπορούν να αλλάξουν τις συνθήκες μέσα σε ένα food forest μέσω της βόσκησης, της αναζήτησης τροφής και της επιστροφής θρεπτικών στοιχείων. Η παρουσία ή η απουσία τους μπορεί έτσι να μετατοπίσει τη δυναμική του συστήματος και να ευνοήσει διαφορετικές οικολογικές καταστάσεις. Σε ένα σύστημα όπου υπάρχουν δύο σταθερές δυναμικές καταστάσεις, η ασταθής περιοχή που τις διαχωρίζει μπορεί να περιγραφεί ως απωθητής (repeller).

Ο χορός της αλληλεπίδρασης
Μέσω της αυτοοργάνωσης, οι οργανισμοί αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον, προσαρμόζονται στις συνθήκες του συστήματος και δημιουργούν σταδιακά σταθερές οικολογικές σχέσεις. Για παράδειγμα, τα ανθοφόρα φυτά παρέχουν πόρους για ωφέλιμα έντομα, ενώ οι φυσικοί μηχανισμοί ελέγχου περιορίζουν την υπερβολική ανάπτυξη ορισμένων πληθυσμών. Αυτές οι δυναμικές αλληλεπιδράσεις ενισχύουν τη βιοποικιλότητα και την ανθεκτικότητα του οικοσυστήματος.

Βιοποικιλότητα και Αυτοοργάνωση
Συνολικά, τα συστήματα, όπως τα βρώσιμα δάση, προωθούν τη βιοποικιλότητα που δεν είναι μόνο όμορφη, αλλά και απαραίτητη για τη διατήρηση των διεργασιών υποστήριξης της ζωής, όπως τη διεργασία της αυτοοργάνωσης εντός των συστημάτων. Αντίθετα, τα συμβατικά συστήματα μονοκαλλιέργειας και τα αστικά συστήματα όπως και οι πόλεις επηρεάζουν αρνητικά τη βιοποικιλότητα μειώνοντας τη διαθεσιμότητα φυσικού χώρου και των πόρων για τους οργανισμούς. Αστικοί και γεωργικοί παράγοντες, όπως η ρύπανση, η χρήση φυτοφαρμάκων και η καταστροφή των οικοτόπων, που προέρχονται από τα κεντρικά συστήματα ελέγχου της ανθρωπότητας μπορούν να μετατοπίσουν ένα οικοσύστημα προς λιγότερο ποικιλόμορφο και λιγότερο ανθεκτικο.

Συμπέρασμα
Αυτός ο πολύπλοκος “χορός της αυτοοργάνωσης” με τους ελκυστές και τους απωθητές είναι μια αυθόρμητη διεργασία που διατηρεί τον φυσικό μας κόσμο ακμαίο και ποικιλόμορφο. Μέσα από την προσέγγιση της περμακουλτούρας μπορούμε να πάρουμε πολύτιμα μαθήματα για τη δημιουργία πιο ανθεκτικών και υποστηρικτικών συστημάτων στους αστικούς και αγροτικούς μας χώρους.

Ορισμοί/Επεξηγήσεις

Αυτο-οργάνωση: Μια διεργασία όπου κάποια μορφή συνολικής τάξης προκύπτει από τις τοπικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ τμημάτων ενός αρχικά διαταραγμένου συστήματος (Ashby, W. R., 1962).

Ελκυστής: Μια περιορισμένη περιοχή του χώρου φάσης (δηλαδή ένα σημείο ή ένα σύνολο σημείων) προς την οποία συγκλίνει η τροχιά του συστήματος, τείνοντας σε μια σταθερή κατάσταση ή περιοδική κίνηση (Bertalanffy Center for the Study of Systems Science, 2020).

Απωθητής: Ένα ασταθές όριο συμπεριφοράς ή διαχωριστική περιοχή στη δυναμική ενός συστήματος, από την οποία το σύστημα τείνει να απομακρύνεται προς διαφορετικές σταθερές καταστάσεις ή ελκυστές (Bertalanffy Center for the Study of Systems Science, 2020).

Βιοποικιλότητα: Σύνολο γονιδίων, ειδών και οικοσυστημάτων μιας περιοχής (Tor–Björn Larsson, 2001).

Βιοκοινότητα: Μια ομάδα οργανισμών, συμπεριλαμβανομένων φυτών, ζώων και μικροβίων, που αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το φυσικό τους περιβάλλον σε μια συγκεκριμένη περιοχή (Aoki, Ichiro, 2012).

Βρώσιμο δάσος: Είναι ένα σύστημα σχεδιασμένο να μιμείται τα φυσικά δάση. Τα βρώσιμα δάση ενσωματώνουν διεργασίες και σχέσεις που οι σχεδιαστές κατανοούν ότι είναι πολύτιμες στα φυσικά οικοσυστήματα (Graham Bell’s, 2010).

Περαιτέρω

Για μια πιο διαισθητική κατανόηση των ελκυστών, δες το διαδραστικό εργαλείο της Nicky Case: Interactive attractors explainer

Βιβλιογραφικές αναφορές:

Ashby, W. R. (1962). “Principles of the self-organizing system”, pp. 255–278 in Principles of Self-Organization. Heinz von Foerster and George W. Zopf, Jr. (eds.) U.S. Office of Naval Research.

Bertalanffy Center for the Study of Systems Science (2020). ATTRACTOR. In Charles François (Ed.), International Encyclopedia of Systems and Cybernetics (2). Retrieved from http://www.systemspedia.bcsss.org/?title=ATTRACTOR.

Bertalanffy Center for the Study of Systems Science (2020). REPELLOR. In Charles François (Ed.), International Encyclopedia of Systems and Cybernetics (2). Retrieved from http://www.systemspedia.bcsss.org/?title= REPELLOR.

Tor-Björn Larsson (2001). Biodiversity evaluation tools for European forests. Wiley-Blackwell. p. 178. ISBN 978-87-16-16434-6. Retrieved 28 June 2011.

Aoki, I. (2012). Ecological Communities. Entropy Principle for the Development of Complex Biotic Systems, 63–71. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-391493-4.00006-8

Graham Bell’s (2010). Graham Bell’s Forest Garden.

Σημείωση:
Το κείμενο έχει αναθεωρηθεί ώστε οι έννοιες της θεωρίας συστημάτων να αποδίδονται με μεγαλύτερη ακρίβεια, χωρίς να χάνεται η σύνδεσή τους με την πρακτική της περμακουλτούρας.